Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

Stanowisko Fundacji Rzecznik Praw Rodziców

w sprawie skutków praktyki ZUS dla polityki rodzinnej i dobra dzieci
Fundacja Rzecznik Praw Rodziców zwraca się do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z głębokim niepokojem wobec praktyki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych polegającej na żądaniu, po upływie wielu lat, zwrotu zasiłków macierzyńskich i chorobowych od kobiet wychowujących dzieci.

Praktyka ta w sposób bezpośredni uderza w rodziny z dziećmi – a więc w grupę, która zgodnie z Konstytucją RP powinna podlegać szczególnej ochronie państwa.

Z perspektywy polityki rodzinnej działania te należy ocenić jako skrajnie sprzeczne z deklarowanymi celami państwa w zakresie wspierania rodzicielstwa i dzietności. Kobiety, które w przeszłości korzystały z legalnie przyznanych i wypłaconych świadczeń, po 10–15 latach dowiadują się, że muszą zwrócić nawet setki tysięcy złotych wraz z odsetkami. Są to środki, które zostały dawno wydatkowane na opiekę nad dziećmi, ich utrzymanie, leczenie, edukację i podstawowe potrzeby bytowe.

W praktyce oznacza to, że państwo oczekuje od kobiet zwrotu pieniędzy, które zostały przeznaczone na realizację celu, dla którego świadczenia te zostały ustanowione – ochronę macierzyństwa i zapewnienie dzieciom godnych warunków rozwoju. Takie podejście prowadzi do dramatycznych konsekwencji społecznych: zadłużenia rodzin, utraty stabilności ekonomicznej, a w skrajnych przypadkach do ubóstwa dzieci.

Fundacja zwraca szczególną uwagę na aspekt utraty zaufania obywateli do państwa. Praktyka ZUS pokazuje, że decyzje podejmowane przez instytucję publiczną i świadczenia wypłacane zgodnie z obowiązującym prawem mogą zostać w każdej chwili – nawet po kilkunastu latach – zakwestionowane. Rodziny otrzymują jasny sygnał, że nie mogą polegać na stabilności prawa ani na decyzjach państwa.

W konsekwencji coraz więcej kobiet obawia się decyzji o posiadaniu kolejnych dzieci. Lęk przed tym, że po wielu latach państwo zażąda zwrotu świadczeń wraz z odsetkami, skutecznie zniechęca do podejmowania decyzji prokreacyjnych i aktywności zawodowej. Dodatkowo należy podkreślić, że po upływie 10–15 lat matki w praktyce pozbawione są realnej możliwości obrony. Dowody, które mogłyby potwierdzić stan faktyczny z tamtego okresu, już nie istnieją. Nikt nie przechowuje przez dekadę korespondencji mailowej, rachunków, umów czy dokumentów potwierdzających codzienne funkcjonowanie działalności lub sposób sprawowania opieki nad dzieckiem. W efekcie ciężar dowodowy i ryzyko systemowe w całości przerzucane są na kobiety.

Z punktu widzenia dobra dziecka oraz polityki rodzinnej taka praktyka powinna zostać jednoznacznie uznana za szkodliwą. Państwo, które deklaruje wsparcie dla rodzin, nie może jednocześnie prowadzić działań destabilizujących ich sytuację materialną i psychiczną wiele lat po zakończeniu okresu pobierania świadczeń.

Opisana praktyka pozostaje również w sprzeczności z art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym państwo zobowiązane jest do uwzględniania dobra rodziny w swojej polityce społecznej i gospodarczej. Zamiast realizacji tego konstytucyjnego obowiązku, rodziny z dziećmi obciążane są po latach roszczeniami finansowymi prowadzącymi do ich destabilizacji ekonomicznej.

Fundacja Rzecznik Praw Rodziców apeluje do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o:

1) dokonanie oceny wpływu praktyki ZUS na bezpieczeństwo ekonomiczne rodzin z dziećmi,

2) uwzględnienie skutków tych działań w kształtowaniu polityki prorodzinnej państwa,

3) podjęcie inicjatywy zmierzającej do zapewnienia rodzinom realnej pewności prawa i ochrony przed retrospektywnym kwestionowaniem świadczeń,

4) postawienie dobra dziecka jako nadrzędnego kryterium w działaniach instytucji publicznych.

Fundacja Rzecznik Praw Rodziców wnosi o rozpatrzenie niniejszego pisma również w trybie art. 227 oraz art. 241 Kodeksu postępowania administracyjnego, jako wniosku dotyczącego sposobu wykonywania zadań przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz skutków tej praktyki dla rodzin z dziećmi. W związku z powyższym Fundacja wnosi o udzielenie pisemnej informacji o sposobie załatwienia sprawy, zgodnie z art. 237 § 1 i § 3 k.p.a.

Z wyrazami szacunku,

Karolina Elbanowska Prezes

Tomasz Elbanowski Wiceprezes

Marzena Kąkała  koordynator Telefonu Wsparcia

Obecnie sytuacja finansowa Fundacji jest bardzo trudna i bez pomocy Darczyńców nie będziemy w stanie skutecznie kontynuować naszej misji. Każde wsparcie nawet najmniejsze ma ogromne znaczenie

Możemy działać tylko dzięki Twojemu wsparciu! Twoja pomoc jest ważna!

Nr konta 28 2490 0005 0000 4500 2748 0168

Fundacja Rzecznik Praw Rodziców, ul. Oleńki 3, 05-090 Dawidy bankowe

Wniosek Fundacji Rzecznik Praw Rodziców o udostępnienie informacji publicznej przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej w sprawie skutków decyzji ZUS.

Fundacja  Rzecznik Praw Rodziców pyta ZUS o skalę żądań zwrotu zasiłków macierzyńskich od matek.